Zaparzcie sobie melisę, bo dzisiaj będzie trochę narzekania. Wyznam wam, że miałam wobec „Welesówny” Miki Modrzyńskiej naprawdę spore oczekiwania. Zapowiadała się solidna książka z silnym słowiańskim vibe’em, a ja takie klimaty łykam jak pelikan. I choć technicznie rzecz biorąc dostałam w miarę poprawną literaturę YA, to z każdym kolejnym rozdziałem mój entuzjazm topniał szybciej niż śnieg w marcu. Zamiast głębokiego nurkowania w mitologię, dostałam brodzenie w płytkim bajorku zmarnowanego potencjału. Ale po kolei!
Welesówna: Małomiasteczkowa groza i demony na doczepkę
Zarys fabuły brzmi jak idealny przepis na jesienny wieczór. Siedemnastoletnia Tosia (dla przyjaciół Ted) po pogrzebie widzi, jak jej była nauczycielka wstaje z grobu z drobną „pośmiertną” prośbą. Od tego momentu słowiańskie demony zaczynają traktować dziewczynę jak darmową infolinię, tytułując ją uparcie „Welesówną”, na co ona absolutnie nie ma ochoty. Żeby tego było mało, w niewyjaśnionych okolicznościach znika jej najlepsza przyjaciółka Zuzia.
Muszę oddać autorce jedno, fantastycznie sportretowała realia małej miejscowości! Brzóska to wypisz wymaluj typowa (wręcz stereotypowa) polska wieś, gdzie sąsiedzki monitoring działa sprawniej niż system kamer w kasynie, a plotkowanie to narodowy sport ekstremalny. Kiedy Ted, ze swoją bogatą (jak na nastolatkę) kartoteką, pakuje się w kłopoty, klaustrofobiczne osaczenie przez lokalną społeczność wypada niesamowicie wiarygodnie. Matka dowiadująca się o przewinieniach córki zanim ta w ogóle zdąży wrócić do domu? Złoto! (A jakie to prawdziwe) Szkoda tylko, że tego samego nie mogę powiedzieć o kreacji słowiańskiego świata, wokół którego zbudowano całą promocję.
Syndrom Piotrusia Pana i red flagi wielkości żagla
Główna bohaterka, Ted aka Welesówna, to typowa, narwana nastolatka, która najpierw robi, a potem (ewentualnie) myśli. Jej ADHD fajnie tłumaczy roztrzepanie i skakanie po wątkach, a jej lojalność wobec zaginionej przyjaciółki budzi szczerą sympatię. Problem polega na tym, że Ted jest potwornie niespójna i infantylna. Autorka przekonuje nas, że to dziewczyna z charakterem, skora do bitki, która bez wahania dałaby demonowi w zęby (i “podobno” parę razy to nawet zrobiła), ale gdy zagrożenie faktycznie staje przed nią, bohaterkę często paraliżuje absurdalny strach. Mam nieodparte wrażenie, że Ted mentalnie zatrzymała się na poziomie trzynastolatki, a autorka dała jej siedemnaście/osiemnaście lat na papierze zaledwie z jednego powodu… żeby usankcjonować wątek romantyczny, a raczej jego zalążki.
I tu wchodzimy na minę, która wywołała u mnie ciarki żenady. Witek – nowy, dwudziestoczteroletni nauczyciel i nastoletnia uczennica. Niby okej. Znają się z dzieciństwa i to tylko kilka lat różnicy, ale dynamika tej relacji krzyczy z daleka potężnym „EWWW”. Ted to umysł, który się jeszcze kształtuje, a Witek to dorosły mężczyzna (z ukształtowanym płatem czołowym).
Co najgorsze, Witek z zimną krwią manipuluje dziewczyną. Ted jasno komunikuje, że nie chce być żadną Welesówną, to nie są jej klimaty, ma prawo wyboru. Co robi uroczy pan nauczyciel? Wciska ją w to bagno na siłę, wzbudzając w niej toksyczne poczucie winy i obowiązku, działając na usługach głównego bóstwa. Ted, zamiast dostrzec te czerwone flagi, lgnie do niego bez mrugnięcia okiem. I nie chodzi o zauroczenie nauczycielem, bo Witek uczy w podstawówce, a Ted jest w liceum. Ta relacja wywołuje u mnie ciary, bo on z założenia jest pewnym autorytetem, a w sumie (mały spojler) okłamuje Tosię.
Gdzie ten klimat?
Warsztatowo bywa różnie. Widać, że Modrzyńska aspirowała momentami do radosnego, absurdalnego humoru, który tak doskonale znamy z książek Marty Kisiel czy Anety Jadowskiej. Niestety, żarty sytuacyjne wychodzą tu sucho i rzadko trafiają w punkt.
Do tego dochodzą natrętne powtórzenia i brak spójności. Jeśli czytam po raz n-ty o „palcach obgryzionych przez szczupaki” przy opisie jednego ze stworów, to ten zabieg – zamiast zapadać w pamięć i budować obrzydzenie, czy strach – po prostu zaczyna męczyć i traci cały swój ciężar. Rozumiem, że te fragmenty miały nam ukazać strach jaki czuje nasza Welesówna, ale tego nie ma.
Logika głównego antagonisty też leży: Weles grozi wymordowaniem całej rodziny bohaterki, po czym… porywa tylko Zuzię i na tym jego wielka groza się kończy i w sumie udział w całej powieści. A sam plot twist dotyczący dzieciństwa Ted i tego, jak wplątano ją w relacje z demonami? Wyłapiecie go po pierwszych kilku rozdziałach, więc element zaskoczenia jest bliski zeru.
Welesówna: Słowiańszczyzna potraktowana po macoszemu
Zazwyczaj w tej sekcji czepiam się jednego mankamentu, ale tutaj muszę wylać całe wiadro dziegciu, bo to, co zrobiono z mitologią słowiańską, po prostu boli. Wierzenia naszych przodków stanowią tu tylko designerską tapetę i chwyt marketingowy. Rozumiem autorskie reinterpretacje mitów (bo czytałam już inne książki związane z mitologią słowiańską Katarzyny Bereniki Miszczuk jak i Franciszka M. Piątkowskiego), ale tu mamy do czynienia z brakiem podstawowego researchu.
Weles jako uroczy „dziadeczek”? Weles przedstawiony jako bóstwo NIŻSZE rangą od Mokoszy?! To kompletna bzdura. Weles wraz z Perunem to fundament, odpowiadali za stworzenie świata! Mokosz pojawiła się dużo później. Zrobienie z Welesa boga śmierci też mija się z celem (od tego była Nyja). On jest panem Nawii, magii i bydła. Z kolei ludzkie losy znają Rodzanice i Rod, a nie dowolny bóg, bo akurat ma na to kaprys i tylko Rod i Rodzanice mogli w niego niejako ingerować. Do tego po kartach powieści biegają stwory, o których słowiański bestiariusz w ogóle nie słyszał (do teraz nie wiem czym jest Czaruś, albo nie rozumiem sposobu przedstawienia zmory albo leszego). Jeśli autorka nie chciała trzymać się ocalałych źródeł, powinna była stworzyć w pełni autorski panteon, zamiast żerować na znanych nazwach, wprowadzając czytelnika w błąd (bo tak się w dużej mierze poczułam).
Co sądzę o “Welesównie”?
„Welesówna” to książka, w której młodzieżówka obyczajowa walczy o przetrwanie z niedopracowanym urban fantasy. Ma świetnie zarysowany klimat hermetycznej, polskiej wsi, ale wywraca się na niewiarygodnej mitologii i irytującej dynamice postaci. Ciężko też bardziej przywiązać się do Ted, i trudno mi powiedzieć, czy ją lubię, czy mnie raczej irytowała.
Dla kogo to jest?
Jeśli jesteście purystami mitologii słowiańskiej i oczekujecie rzetelnego wykorzystania demonologii to omijajcie szerokim łukiem, bo poczujecie się mocno oszukani. Jeśli jednak macie ochotę na niezbyt skomplikowaną młodzieżówkę o szukaniu zaginionej przyjaciółki w małomiasteczkowej scenografii i jesteście w stanie przymknąć oko na nie odpowiedni wątek romantyczny oraz swobodne traktowanie faktów z Wikipedii, możecie zaryzykować. Bo mimo wad, fabuła jest spójna i wpisująca się w klimat cozy fantasy. Ja jednak ten konkretny słowiański pociąg odpuszczam.