Powiem Wam szczerze, że gdy po raz pierwszy zobaczyłam „Stypendium Pentagramu. Mistic”, w mojej głowie natychmiast odezwał się znajomy dzwonek. Wystarczył szybki rzut oka na opis i już wiedziałam, w którym kościele bije ten dzwon – a raczej, na której liście czytelniczej z Wattpada ten tytuł kiedyś mi mignął, zanim wyparował na rzecz tradycyjnego wydania. Do literatury rodem z pomarańczowej aplikacji podchodzę zawsze z ogromną ostrożnością.
To zazwyczaj czysta loteria: albo trafiamy na absolutną perełkę z „Instytutu Absurdu”, która wyłamuje się ze wszelkich schematów, albo dostajemy festiwal klisz skrojony pod algorytmy (ewentualnie czysty smut lub dzieło tak abstrakcyjne, że starzy wyjadacze polskiego Wattpada od razu wiedzą, o jakich dwóch słynnych osobistościach teraz myślę!). Jak na tej skali wypadła powieść Anety Swobody? Zaparzcie sobie dużą kawę i przygotujcie planszę do gry w wattpadowe bingo, bo będziemy odhaczać kolejne okienka!
Stypendium Pendagramu. Dark Academia w mitycznej Ameryce
Początek książki uderza w bardzo wysokie i zaskakująco dojrzałe C. Główna bohaterka, Mistic, mierzy się z ogromną stratą – śmiercią swojej ukochanej siostry, Karol. Dziewczyna rzekomo zmarła na rzadki, genetyczny wylew podczas nauki w prestiżowej szkole z internatem o nazwie Dirvendly. Problem w tym, że placówka mocno ograniczała kontakt uczniów ze światem zewnętrznym, a po tragedii dyrektor Darsen podejmuje niezwykle podejrzaną decyzję: przekazuje elitarne stypendium zmarłej prosto w ręce Mistic. Ta gigantyczna czerwona flaga z miejsca podbiła moją ciekawość. Mistic jedzie na miejsce, by odkryć prawdę, ukrywając przy tym swoje pokrewieństwo z Karol, bo – ku jej zdziwieniu – uczniowie są przekonani, że jej siostra opuściła szkołę wyłącznie przez kontuzję.
Sama sceneria to klasyczna dark academia osadzona gdzieś w mitycznej Ameryce (swoją drogą, zawsze zastanawia mnie, co polskie wattpadówki mają do naszego rodzimego podwórka, że akcja niemal zawsze musi uciekać za ocean!). Z czasem na jaw wychodzą zjawiska paranormalne, a świat rozrasta się o wątek wampirów i łowców. Choć niektóre nazwy własne od razu zdradzają uważnemu czytelnikowi, w jakim kierunku potoczy się intryga – jak chociażby elitarny, morderczo trenujący klan Devilier – to sam zamysł tajemnicy i późniejszy plot twist wypadają naprawdę intrygująco.
Mistic. Od wyjątkowej Śnieżki po tłum na szkolnym korytarzu
Przy kreacji głównej bohaterki moja plansza do wattpadowego bingo niemal zapłonęła. Zobaczmy, co tu mamy: po pierwsze, „zwykła-niezwykła” samotniczka, której jedyną przyjaciółką była zmarła siostra. Po drugie, genetyczny wybryk natury – dwójce niebieskookich blondynów z łatwo opalającą się skórą rodzi się córka o włosach czarnych jak noc i cerze bladej niczym u Królewny Śnieżki (stąd zresztą jej wyjątkowe imię). Po trzecie, pamięć fotograficzna gwarantująca status perfekcyjnej uczennicy oraz tajemnicza amnezja obejmująca wszystko sprzed szóstego roku życia. Dorzućmy do tego japońską babcię, dzięki której dziewczyna zna sztuki walki, choć autorka nieustannie przypomina nam, że Mistic wcale nie jest w tym geniuszem (stawiam dolary przeciwko orzechom, że w kolejnych tomach okaże się jednak absolutnym mistrzem!). No i oczywiście obowiązkowa scena wciśnięcia się między szafki z przyszłym crushem, Samem z klanu Devilier, który ratuje ją przed gniewem dyrekcji, gdy dziewczyna zapomina mundurka.
Choć z takiego opisu wyłania się postać skrajnie sztampowa, w ogólnym rozrachunku Mistic wypada… zaskakująco nijako. Paradoksalnie, przy całym tym nagromadzeniu wyjątkowych cech, bohaterka jest mocno bierna. Przypomina laleczkę rzucaną przez los w sam środek wydarzeń – fabuła dzieje się wokół niej, a śledztwo w sprawie siostry częściej pchają do przodu inni niż ona sama.
Dużo ciekawiej prezentuje się za to drugi plan, choć początkowo od natłoku imion wprowadzanych na jedną czy dwie sceny (jak chociażby wredna Penny z auli) można dostać lekkiego zawrotu głowy. Kiedy jednak kurz opada, dostajemy naprawdę nieźle napisaną paczkę nastolatków w wieku 15–17 lat, którzy – co ważne! – nie są nadmiernie infantylizowani. Mamy tu pełną pretensji i złośliwości współlokatorkę Sky (wściekłą, że nowa uczennica zajęła miejsce jej wydalonej ze szkoły przyjaciółki Sajdi) oraz jej utalentowanego brata Ethana, który daje Mistic korepetycje z walki. Ich wspólna przeszłość to świetny fundament pod budowanie świata przedstawionego. Do tego dochodzi pomocna, niezwykle dobrze poinformowana Alice, uprzejma Ashley oraz Seth. Największym plusem w dynamice tej grupy jest moment wielkiej konfrontacji gdzieś w jednej trzeciej książki. Zamiast ciągnąć niedomówienia w nieskończoność i bawić się w tani melodramat, Mistic po prostu wykłada karty na stół, wylewając na towarzystwo kubeł zimnej wody. I za to należy się autorce duży plus!
Stypendium Pentagramu. Dobre tempo w cieniu internetowych nawyków
Warsztatowo Aneta Swoboda ma bardzo dobre wyczucie rytmu, czyli tak zwanego pacingu. Świetnie przeplata momenty grozy i gęstego napięcia ze scenami przynoszącymi ulgę oraz naturalny uśmiech. Bardzo ujęło mnie też to, jak w pierwszych rozdziałach sportretowano żałobę – emocje po stracie siostry były autentyczne, surowe i dalekie od papierowej sztampy, co skutecznie przyciągnęło mnie do lektury.
Niestety, w tekście wciąż wyraźnie pobrzmiewa echo systemu publikacji z Wattpada. Tam rozdziały wrzuca się w odstępach czasowych, więc każdy musi mieć określoną strukturę i przypominać czytelnikowi, co działo się wcześniej. W tradycyjnej książce, którą pochłania się ciągiem, ciągłe powtórki o tym, że „Mistic żyje muzyką” albo dlaczego w ogóle znalazła się w Dirvendly, po prostu wybijają z rytmu. Czasami również same dialogi bywają nieco toporne i nienaturalne.
Stypendium Pentagramu. Gdzie podziała się redakcja?
Największym grzechem „Stypendium Pentagramu” jest to, że książka sprawia wrażenie, jakby w wydawnictwie przeszła jedynie powierzchowną korektę, całkowicie omijając biurko dobrego redaktora. Tekst jest poprawny językowo, nie straszy literówkami, ale aż prosi się o porządne nożyczki, wygładzenie scen i wycięcie wspomnianych powtórzeń streszczających poprzednie rozdziały.
Drugim sporym zgrzytem jest dla mnie chaos w narracji. Przez jakieś dziewięćdziesiąt procent czasu śledzimy wydarzenia z perspektywy Mistic, by nagle, ni stąd, ni zowąd, wskoczyć w głowę innej postaci. Te przerywniki dla mnie nie pchają fabuły do przodu – służą wyłącznie temu, by wybielić niektórych bohaterów w oczach czytelnika i pokazać, że nie są tak źli, jak myśli o nich protagonistka. To sztuczny zabieg, który psuje tajemnicę, bo nagle wiemy znacznie więcej niż główna bohaterka, przez co trudniej nam z nią współodczuwać.
Werdykt
„Stypendium Pentagramu. Mistic” to powieść ze sporym, ale niestety niewykorzystanym w pełni potencjałem. Przy odpowiedniej pracy redakcyjnej mogła z tego wyjść naprawdę solidna młodzieżowa petarda, a otrzymaliśmy pozycję po prostu średnią – poprawną, miejscami wciągającą za sprawą zgrabnie uplecionej intrygi, ale ginącą w gąszczu podobnych tytułów na rynku.
Dla kogo to jest? Przede wszystkim dla czytelników, którzy mają słabość do wattpadowych tropów, kochają klimat dark academia, tajne szkolne stowarzyszenia i wątki paranormalne z wampirami w tle. Jeśli nie przeszkadzają Wam drobne powtórzenia, a od literatury YA oczekujecie po prostu lekkiej rozrywki z tajemnicą w tle – będziecie się dobrze bawić. Jeśli jednak szukacie głębokiego, dopracowanego w każdym calu urban fantasy i macie alergię na schemat „wyjątkowej płatki śniegu”, ten tytuł raczej nie zapisze się na długo w Waszej pamięci.