Kojarzycie ten moment, gdy w listopadowy wieczór stoicie na zatłoczonym cmentarzu?
Wokół morze plastikowych zniczy, ostre światło wkładów LED i zapach wiązanek mieszający się ze spalinami. Wszędzie gwar, pośpiech, ludzie przemykający alejkami z telefonami w dłoniach, odhaczający kolejny grób z listy obowiązków. W tym oślepiającym chaosie łatwo zapomnieć, po co tak naprawdę tam jesteśmy. A oni tam są. Stoją tuż obok, milczący, zagubieni i przerażeni tym, co zrobiliśmy z ich światem.
Pora, abyście poznali dziady – cienie tych, którzy odeszli, a jednak wciąż są wśród nas.
Goście z zaświatów
Zacznijmy od tego, że w dawnej, słowiańskiej demonologii dziady wcale nie oznaczały jednego, konkretnego demona. Było i w sumie dalej jest określenie na naszych przodków. Nie musiał to być wcale twój rodzony dziadek – to był duch opiekuńczy rodu. Słowianie nie odcinali się od zmarłych. Traktowali ich jak pełnoprawnych członków wspólnoty, którzy po prostu przeszli do innej sfery istnienia.
W określonych porach roku, zwłaszcza jesienią i wiosną, zapraszano ich do domów. Zostawiano dla nich chleb, ciepłą kaszę, mleko i miód. Otwierano okna i drzwi, by duchy mogły wejść do środka, a rozpalony ogień miał wskazywać im bezpieczną drogę. Dopóki o nich pamiętano, szanowano i goszczono – dziady chroniły dom przed chorobami, dbały o plony i ostrzegały żywych przed nieszczęściami. Wróżono z nimi i rozmawiano przez pośredników – dawnych guślarzy. Zdarzało się, że zmarli przybierali postać wędrownych żebraków (tzw. dziadów proszalnych), niewyraźnych cieni albo ptaków.
Niestety, kij miał dwa końce. Zmarli, o których zapomniano, których nie ugoszczono z należytym szacunkiem, powracali jako niespokojne i mściwe byty. Takie zaniedbane duchy mogły zesłać na rodzinę nieurodzaj, kłótnie, a nawet ciężkie choroby.
Zagubieni we współczesności
A jak to wygląda dzisiaj?
Dawniej rozświetlaliśmy im mrok świętym ogniem przez ogniska i świece. Dziś blade, mrugające światełka plastikowych lampionów i ledowych zniczy to za mało, by przebić zasłonę oddzielającą światy. Światło jest za słabe, by wskazać im drogę, a słowa modlitw toną w hałasie samochodów.
Współczesne dziady są zagubione. Tradycje zadusznych uczt i rozmów odeszły w niepamięć, a guślarze trafili między bajki. Duchy przodków chcą nam coś przekazać, chcą ostrzegać, ale nie mają już przez kogo mówić. Wiele starych mogił zrównano z ziemią, wybetonowano, stawiając nowe groby. Nie mogąc uiścić „opłaty” za przejście, wiele starych, potężnych dusz błąka się po naszych ulicach. Są uwięzione – nie mogą ani wrócić do spokojnej Nawii, ani połączyć się z bliskimi w Jawii. Część z nich zrezygnowała i po prostu się nie pojawia.
Nadchodzi burza, o której wiedzą tylko zmarli
Ale najgorsze jest to, że wśród tych wędrujących dusz panuje rosnące przerażenie. One widzą więcej niż my. Martwią się o żywych. Widzą zrujnowane lasy, zatrute rzeki i zabetonowane miasta. Kiedy wędrują ulicami, czują, jak pod asfaltem drży z bólu ziemia. Zmarli wiedzą, że natura płacze nad losem każdego skrzywdzonego zwierzęcia i człowieka.
Czują też coś jeszcze. Słyszą, jak z każdym rokiem burze stają się coraz gwałtowniejsze, a grzmoty rozdzierające niebo są o wiele głośniejsze niż za ich życia. Wiedzą, co się święci. Widzą gniew w tych piorunach.
Duchy przodków wiedzą, że nadciąga burza, przed którą nie będą w stanie nas ochronić, a my jesteśmy zbyt zapatrzeni w nasze telefony, by zauważyć pierwsze krople deszczu.
Dlatego, gdy następnym razem miniecie na ulicy dziwnie znajomy cień albo poczujecie nagły chłód w zatłoczonym autobusie, nie odwracajcie wzroku. Może to ktoś, kto po prostu bardzo się o was martwi, bądź chce was przed czymś ostrzec i lepiej abyście posłuchali.
